Rozpoczęcie nauki w szkole jest bardzo ważnym momentem w życiu każdego dziecka. Wielu rodziców zastanawia się: czy dziecko sobie poradzi, czy jest gotowe do podjęcia nauki w szkole.
Gotowość szkolna – co ona właściwie oznacza?
W Polsce zagadnieniem gotowości szkolnej zajmowało i nadal zajmuje się wielu psychologów i pedagogów, między innymi: M. Radlińska, S. Szuman, M. Przetacznikowa, M. Muszyński, B. Wilgocka-Okoń, W. Okoń, A. Brzezińska, S. Słyszowa i dlatego możemy spotkać wiele definicji tego pojęcia.
Na szczególną uwagę zasługują rozważania S. Schumana, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który już w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku gotowość szkolną rozumiał jako „osiągnięcie przez dzieci takiego rozwoju fizycznego, społecznego i psychicznego, który czyni je wrażliwymi i podatnymi na systematyczne nauczanie i wychowanie w klasie pierwszej”, a także twierdził, że „brak należytego rozwoju w jednej dziedzinie pociąga zwykle za sobą zahamowania, zboczenia i nieprawidłowości w rozwoju całej osobowości danego dziecka” .
Z kolei W. Okoń zwrócił uwagę na znaczenie rozwoju emocjonalnego dziecka i dlatego określił dojrzałość szkolną jako „osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego, emocjonalnego, społecznego i fizycznego, jaki umożliwia mu udział w życiu szkolnym i opanowanie treści programowych klasy pierwszej ”.
Zdaniem współczesnych nauczycieli akademickich i pracowników naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, prof. dr hab. Ewy Jarosz oraz prof. dr hab. Ewy Wysockiej, „dojrzałość, gotowość czy zdolność dziecka do podjęcia nauki szkolnej, to pojęcia zamiennie używane w literaturze przedmiotu w celu określenia stanu rozwoju dziecka wchodzącego w nowy i niezwykle ważny okres jego życia, w którym musi sprostać nowym wymaganiom i oczekiwaniom ze strony otoczenia społecznego”. Profesor E. Jarosz, określa „dojrzałość szkolną jako osiągnięcie przez dziecko pewnego momentu równowagi pomiędzy własnymi możliwościami rozwojowymi a wymaganiami szkoły.
Dziecko dojrzałe do podjęcia nauki w klasie pierwszej to wg psychologów M. Przetacznik-Gierowskiej i G. Makiełło – Jarża to takie, które:
- jest dostatecznie rozwinięte fizycznie i ruchowo, zwłaszcza w zakresie precyzyjnych ruchów rąk i palców;
- posiada dobrą orientację w otoczeniu oraz określony sposób wiedzy ogólnej o świecie;
- posiada na tyle rozwinięte zdolności komunikacyjne, aby móc porozumiewać się w sposób zrozumiały dla rozmówcy (zarówno dorosłego jak i rówieśnika);
- potrafi działać intencjonalnie, tzn. podejmuje celowe czynności i wykonuje je do końca;
- jest uspołecznione w stopniu pozwalającym na zgodne i przyjazne współdziałanie z rówieśnikami, liczenie się z chęciami i życzeniami innych oraz wykonywanie poleceń kierowanych przez dorosłych do całej grupy dzieci;
- jest na tyle dojrzałe emocjonalnie, aby rozstać się z matką na czas pobytu w szkole oraz komunikować doświadczenia emocjonalne (lęk, złość i inne) nie uzewnętrzniając ich w sposób zbyt gwałtowny.
Jak zatem rozpoznać czy „moje dziecko poradzi sobie w szkole, czy jest gotowe do rozpoczęcia nowego etapu edukacyjnego”.
Zacznijmy od rozwoju fizycznego:
Kluczowym elementem oceny dojrzałości fizycznej jest ogólny stan zdrowia dziecka. Uczeń, który wkracza do szkoły, powinien być odporny na zmęczenie, choroby, zdolny do podejmowania wysiłku fizycznego i intelektualnego. Częste choroby powodujące absencję w szkole będą wywoływały nie tylko zaległości w nabywaniu wiedzy, ale także napięcie i stres z nich wynikające.
Oceniając dojrzałość fizyczną dziecka, należy brać pod uwagę całą motorykę, zarówno motorykę dużą (sprawność ruchową całego ciała, w tym np. zdolność utrzymywania równowagi ciała, koordynacja ruchów kończyn podczas chodzenia, biegania, skakania, jeżdżenia na rowerze, hulajnodze) oraz motorykę małą (sprawność ruchowa rąk w zakresie szybkości ruchów, ich precyzji w odniesieniu do czynności manualnych niezbędnych podczas samoobsługi, rysowania, pisania). Dla umiejętności pisania ważne są sprawności: manualna i grafomotoryczna, nabywane przez dziecko podczas ćwiczeń, których celem jest usprawnianie motoryczne ręki oraz rozwijanie współpracy ręki i oka (czyli koordynacji wzrokowo-ruchowej). Bardzo ważne jest podkreślenie faktu, iż kształtowanie umiejętności grafomotorycznych, niezbędnych do nauki pisania, odbywa się na długo przed pójściem dziecka do szkoły i jest mocno rozciągnięte w czasie. Jest to długotrwały proces w trakcie którego dziecko musi nabyć podstawowe umiejętności. Dlatego istotne jest mobilizowanie dziecka do podejmowania rozmaitych doświadczeń związanych z czynnościami samoobsługowymi dającymi podstawę do kształtowania umiejętności pisania. Samodzielność w zakresie ubierania się, mycia, sprzątania po sobie czy przygotowania i spożycia posiłku to także ważne okazje do usprawniania motoryki małej i dużej oraz koordynacji wzrokowo-ruchowej. Wyręczanie dziecka w tym zakresie pozbawia go możliwości trenowania tych sprawności w życiu codziennym.
Rozwój emocjonalno – społeczny:
Właściwy poziom rozwoju emocjonalnego dziecka w chwili przekraczania progu szkoły uważa się za kluczowy, gdyż decyduje on o umiejętności panowania nad sobą, podporządkowaniu się przepisom szkolnym, wytrwałości w działaniu oraz harmonijnym współdziałaniu z rówieśnikami, a także przyjmowaniu uwag. Dziecko, które osiągnęło dojrzałość szkolną, nawiązuje kontakty z innymi, potrafi funkcjonować i współpracować w grupie, przestrzega zasad i reguł. Rozumie też proste sytuacje społeczne i wie, co jest dobre, a co złe. Jednocześnie potrafi walczyć o swoją pozycję w grupie i o respektowanie swoich praw. Nie okazuje nadmiernego lęku, nie złości się często, nie unika samodzielnych zadań, nie obraża się, gdy coś się nie udaje - próbuje jeszcze raz. Jest samodzielne, wrażliwe na opinię nauczycieli i innych osób dorosłych. Posiada adekwatną do wieku umiejętność panowania nad emocjami i kontrolowania ich.
Rozwój poznawczy:
O dojrzałości do rozpoczęcia nauki szkolnej w obrębie sfery poznawczej świadczą: właściwy rozwój funkcji spostrzegania, myślenia, uwagi, pamięci oraz mowy. Oceniając dojrzałość umysłową dziecka, uwzględnia się także funkcje, które decydują o opanowaniu umiejętności pisania i czytania takie jak: poziom percepcji wzrokowej i koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz analizy i syntezy słuchowej. Dziecko interesuje się czytaniem, pisaniem, liczeniem. Potrafi skupić się na danej czynności. Jest ciekawe, pyta o przyczyny obserwowanych zjawisk. Jego mowa jest poprawna, nie pojawiają się problemy ze zrozumieniem przekazywanych poleceń. Ma także odpowiednio rozwiniętą pamięć oraz percepcję wzrokową (wyszukiwanie szczegółów na obrazku) i słuchową (np. rozpoznaje dźwięki, wyodrębnia głoski). Dziecko powinno także doprowadzać rozpoczętą pracę do końca i wykazywać zainteresowanie rezultatami własnych działań.
Bardzo ważną kwestią w procesie przygotowywania dziecka do podjęcia nauki w szkole jest zapewnienie mu wszechstronnego rozwoju – w sferze fizycznej, poznawczej, emocjonalnej i społecznej. Warto więc dołożyć wszelkich starań, aby sfery te wspierać „po równo”. Nie ćwiczmy więc szlaczków ani układania puzzli kosztem rozmowy o uczuciach. W miarę możliwości starajmy się dostarczać dziecku okazji do poszerzania zakresu jego kompetencji społecznych, np. podczas spotkań rodzinnych czy też wakacyjnych wyjazdów. Modelujmy na własnym przykładzie, jak okazywać uczucia, jak o nich rozmawiać czy wreszcie jak funkcjonować w relacjach z ludźmi. To bardzo ważne umiejętności, których opanowanie z pewnością ułatwi start szkolny dziecka.
mgr Agnieszka K - M.